ياقوت اديبى گسترده افق و نويسنده‌اى پر كار و ذو فنون بود . بدون نياز به گفت‌وگو از مؤلّفات مفقود وى كافى است معجم الأدباء را ياد كنيم كه به حجم و اهمّيّت از فرهنگ جغرافيايى [ معجم البلدان ] كمتر نيست ، بلكه از لحاظ مطالب تاريخى و فرهنگى جهان اسلام از آن برتر است . ياقوت را با محقّقى چون بيرونى ، كه در سطح جهانى است ، يا جهانگردى از نوع مسعودى و مقدسى برابر نمىتوان گرفت ، اما با قياس به گروه جغرافى شناسان لغوى چون بكرى ، ياقوت نه فقط از لحاظ فراوانى و تنوع مطالب بلكه از لحاظ روش مستقل و هوشمندانه نيز از همهء آنها سراست . به همين دلايل تأليف جغرافيايى او به حق ختم دوران پيش از حملهء مغول به شمار مىرود و خود او را نيز به صف بزرگترين جغرافى شناسان آن دوران مىتوان شمرد و فرهنگ وى تا به روزگار ما مرجعى موثّق و بىمانند است . دو سال پس از وفات ياقوت معاصر سالمندتر او ، موفّق الدّين عبد اللطيف ( ابن يونس ) بغدادى ، 51 در بغداد وفات كرد . وى دانشور لغت شناس نبود ، بلكه زيست شناس بود و كتاب قطورى ننوشت ، بلكه رساله‌اى كوچك دربارهء مصر نوشت كه داراى ارزش جغرافيايى بسيار بود . سرگذشت او را خوب مىدانيم ، زيرا در چند كتاب مطالبى دربارهء او هست . خود وى نيز چيزهايى در اين زمينه نوشته كه ابن ابى اصيبعة ( متوفى به سال 1270 / 668 ه . ) در فصل خاص وى در تاريخ اطباء آورده است . جد ابن ابى اصيبعة دوست نزديك عبد اللطيف بوده و پدرش نيز به نزد عبد اللطيف درس طب خوانده است . وى در بغداد به سال 1162 / 557 ه . تولّد يافت و در آنجا بزرگ شد و ادب آموخت و كيميا ؛ كه در آن موقع شامل كيميا و طب ، هر دو ، بود . از آن هنگام مركز اين گونه علوم سوى مغرب مىرفت ، بدين جهت عبد اللطيف به جست وجوى علم ، نه به دنبال ياقوت سوى ما وراء النهر ، بلكه به شام و مصر سفر كرد . سفر وى به سال 1189 / 585 ه . از موصل آغاز شد كه در آنجا از فقيه رياضيدان معروف ، كمال الدّين بن يونس ، علم آموخته بود . ابن يونس يكى از دانشورانى بود كه توانستند مسئلهء هندسى را كه امپراتور فردريك هوهنشتاوفن با مسائل ديگر بر علماى مسلمان طرح كرده بود حل كنند . 52 در فلسطين عبد اللطيف مورد توجّه صلاح الدّين ايّوبى ، قهرمان جنگهاى صليبى ، قرار گرفت كه به او جايزه داد و به مدرّسى يكى از مساجد دمشق گماشت . پس از وفات صلاح الدّين به سال 1193 / 589 ه . وى به مصر رفت و از حمايت ايّوبيان بهره‌ور شد و در آنجا فقه درس مىداد و تحقيقات خود را در رشتهء طب و گياهشناسى دنبال مىكرد . روابط با ايّوبيان آشنايى او را با عدهء زيادى از عالمان بزرگ مصر و شام چون عماد الدّين اصفهانى مؤلّف سيرة صلاح الدّين و القاضى الفاضل ، وزير صلاح الدّين ، و نيز موسى بن ميمون آسان كرد . در مصر عبد اللطيف شاهد قحطى هول انگيز و وباى مهلك سال 1200 - 1202 / 597 - 598 ه . بود . به سال 1207 /